Inflation සහ deflation

Inflation සහ deflation: සරල පැහැදිලි කිරීමක් සහ උදාහරණ

ආර්ථිකයේ වැදගත් සංකල්ප දෙකක් තමයි inflation සහ deflation. ඒවා පොදු මිල මට්ටම ඉහළ යාම සහ පහළ යාමට සම්බන්ධයි. ඒවා තේරුම්ගැනීම මුදල් තීරණ ගැනීමට උදව් වෙනවා. මේ ලිපිය එදිනෙදා ජීවිතයට සම්බන්ධ කරගත හැකි උදාහරණ සමඟ දෙකම සරලව පැහැදිලි කරනවා.

පරිවර්තන සටහන: මුල් ලිපියේ අතීත රටවල් පිළිබඳ විස්තර වර්තමාන තත්ත්ව ලෙස නොගන්න. එක් භාණ්ඩයක මිල වෙනස් වීම පමණක් පොදු inflation හෝ deflation සනාථ කරන්නේ නැහැ. පහත සම්බන්ධතා බොහොමයක් වෙනත් තත්ත්වයන් මත වෙනස් විය හැකි බලපෑම් මිස අනිවාර්ය ප්‍රතිඵල නෙවෙයි.

Inflation කියන්නේ මොකක්ද?

කාලයත් සමඟ භාණ්ඩ සහ සේවාවල පොදු මිල මට්ටම ඉහළ යාම inflation කියලා කියනවා. එතකොට එකම මුදලෙන් කලින් ගත් තරම් දේවල් ගන්න බැරි වෙන්න පුළුවන්. වෙනත් විදිහකට කිව්වොත් මුදලේ මිලදීගැනීමේ හැකියාව අඩු වෙනවා.

පාන් ගෙඩියකින් උදාහරණයක්

මුල් ලිපිය දෙන උපකල්පිත උදාහරණය ගනිමු: 2010දී පාන් ගෙඩිය $1.00යි. දශකයකට පසු 2020දී එම වගේ පාන් ගෙඩිය $1.50 වෙලා කියලා හිතන්න. සමාන භාණ්ඩයකට වැඩි මුදලක් ගෙවන්න වෙන හැටි ඒකෙන් පේනවා. පොදු භාණ්ඩ සහ සේවා මිල වැඩිවීමේ කොටසක් නම් එය inflation සමඟ සම්බන්ධ විය හැකියි; මේ තනි පාන් මිල පමණක් මුළු ආර්ථිකයේ inflation මිනුමක් නෙවෙයි.

Inflation ඇතිවිය හැකි හේතු

මුල් ලිපිය පහත හේතු තුන වෙන් කරනවා. එකකට වඩා වැඩි සාධක එකවර ක්‍රියා කළ හැකියි.

• 1. Demand-pull inflation: භාණ්ඩ හා සේවාවල ඉල්ලුම සැපයුම ඉක්මවන තත්ත්වයක්. අලුත්ම smartphone model එක හැමෝටම ඕන වුණත් ප්‍රමාණවත් phones නිපදවා නැත්නම් මිල ඉහළ යා හැකියි.
• 2. Cost-push inflation: නිෂ්පාදන වියදම් වැඩිවීම පාරිභෝගික මිලටත් ගෙනයන තත්ත්වයක්. උදාහරණයට තෙල් මිල ඉහළ ගියොත් ප්‍රවාහන සහ නිෂ්පාදන වියදම් හරහා භාණ්ඩ කිහිපයක මිලට බලපාන්න පුළුවන්.
• 3. Built-in හෝ wage-price inflation: වැටුප් සහ මිල එකිනෙකට ප්‍රතිචාර දක්වන ක්‍රියාවලියක්. වැඩි වැටුප් වියදම පියවීමට සමාගම් මිල වැඩි කළොත් පාරිභෝගික වියදමත් ඉහළ යා හැකියි. හැම වැටුප් වැඩිවීමක්ම ස්වයංක්‍රීය මිල චක්‍රයක් නෙවෙයි.

Inflation හි බලපෑම්

ආර්ථිකයට බලපාන මාර්ග කිහිපයක් පහත දැක්වෙනවා.

• 1. මිලදීගැනීමේ හැකියාව: පොදු මිල වැඩි වුණොත් එකම මුදලෙන් කලින් ගත හැකි තරම් දේවල් ගන්න බැහැ.
• 2. ඉතුරුම්: Inflation ඉතුරුම්වල සැබෑ මිලදීගැනීමේ අගය අඩු කළ හැකියි. වසරකට inflation 3% සහ savings interest 1% නම් ගිණුමේ මුදල් අගය වැඩි වුණත් මිලදීගැනීමේ හැකියාව අඩු වෙනවා.
• 3. පොලී: Fed වැනි මහ බැංකුවක් ඉහළ inflation පාලනයට පොලී වැඩි කරන්න පුළුවන්. ණය වියදම වැඩිවීම ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී කළ හැකියි.

Deflation කියන්නේ මොකක්ද?

Deflation කියන්නේ කාලයත් සමඟ භාණ්ඩ සහ සේවාවල පොදු මිල මට්ටම පහළ යාමයි. අඩුවෙන් ගෙවන්න ලැබීම පාරිභෝගිකයාට හොඳ වගේ පෙනුණත්, දුර්වල ඉල්ලුම සහ ආදායම් පහළ යාම සමඟ දිගටම සිදුවන deflation ආර්ථිකයට ගැටලු ඇති කළ හැකියි. මිල පහළ යන හැම අවස්ථාවම එකම තරම් අහිතකරයි කියලා නොසිතන්න.

Great Depression හි උදාහරණය

1930 දශකයේ Great Depression සමයේ භාණ්ඩ හා සේවා මිල තදින් පහළ ගිය අතර වියදම් සහ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම්ත් හැකිළුණා. මුල් ලිපිය අඩු purchasing power කියලා සරලව කියන තැන, ආදායම් අහිමිවීම සහ ණය බර නිසා වියදම් කිරීමට ඇති හැකියාව අඩුවීම වෙන් කර තේරුම්ගන්න; අඩු මිලක් පමණක් නිසා එකම මුදලේ මිලදීගැනීමේ හැකියාව අඩු වෙන්නේ නැහැ.

වියදම් හා විකුණුම් පහළ යාම, අඩු ලාභ, ව්‍යාපාර වැසීම සහ විශාල විරැකියාව එකිනෙකට බලපෑ ආර්ථික ගැටලු බව මුල් උදාහරණයෙන් පෙන්වනවා.

Deflation ඇතිවිය හැකි හේතු

හේතු කිහිපයක් තිබිය හැකියි.

• 1. ඉල්ලුම අඩුවීම: පාරිභෝගිකයන් සහ ව්‍යාපාර වියදම් අඩු කළොත් ඉල්ලුම සහ මිල පහළ යා හැකියි. ආර්ථික අවපාතයකදී මෙවැනි තත්ත්ව ඇතිවෙන්න පුළුවන්.
• 2. සැපයුම වැඩිවීම: භාණ්ඩ සහ සම්පත් වැඩියෙන් ලැබීමත් පාරිභෝගිකයන් සඳහා ව්‍යාපාර අතර තරගයත් මිල අඩු කළ හැකියි. එය තනි අංශයක වෙනසක්ද පොදු මිල පහළ යාමක්ද කියලා වෙන් කරන්න.
• 3. ශක්තිමත් currency එකක්: ආනයන මිල අඩු කර දේශීය මිල මට්ටමට පහළ පීඩනයක් ඇති කළ හැකියි. Currency ශක්තිමත් වුණා කියලාම පොදු deflation අනිවාර්ය නැහැ.

Deflation හි බලපෑම්

දිගටම පවතින deflation ඇති කළ හැකි දැඩි බලපෑම් මෙන්න.

• 1. වියදම් කල් දැමීම: තවත් මිල පහළ යයි කියලා මිනිසුන් මිලදීගැනීම් කල් දැම්මොත් සමස්ත ඉල්ලුම අඩු වී අවපාතයකට දායක විය හැකියි.
• 2. ණය බර: මුදල් අගයෙන් ස්ථිර ණයක සැබෑ බර වැඩි විය හැකියි. ඔබ $1,000ක් ණය නම් සහ මිල මට්ටම 10% අඩු වුණොත් නාමික ණය තවම $1,000යි; එය ආර්ථිකයේ භාණ්ඩ හා සේවාවලට සාපේක්ෂව වැඩි බරක් දරනවා.
• 3. විරැකියාව: ආදායම් අඩු වූ ව්‍යාපාර වැටුප් වියදම අඩු කිරීමට සේවකයන් ඉවත් කළොත් විරැකියාව වැඩි විය හැකියි.

Inflation සහ deflation මනින හැටි

ආර්ථික විද්‍යාඥයන් භාවිත කරන ප්‍රධාන මිනුම් කිහිපයක් පහත තියෙනවා. ඒවා මනින දේ එකිනෙකට වෙනස්.

• 1. Consumer Price Index හෙවත් CPI: පාරිභෝගිකයන් මිලදීගන්නා නියෝජිත භාණ්ඩ හා සේවා කූඩයක මිල කාලයත් සමඟ වෙනස් වන හැටි මනින දර්ශකයක්. නිශ්චිත කාල අතර පාරිභෝගික මිල මට්ටමේ වෙනස බලන්න බහුලව යොදනවා; එය පුද්ගල ආදායමම මනින දර්ශකයක් නෙවෙයි.
• 2. Producer Price Index හෙවත් PPI: නිෂ්පාදකයන්ට ඔවුන්ගේ භාණ්ඩ හා සේවා සඳහා ලැබෙන මිල වෙනස්වීම් මනින දර්ශකයක්. පාරිභෝගික මිල පීඩන ගැන ඉඟි දිය හැකි වුණත් CPI එකට සමාන හෝ අනිවාර්ය ඉදිරි අනාවැකියක් නෙවෙයි.
• 3. Gross Domestic Product හෙවත් GDP deflator: GDP තුළ ගණන් කරන දේශීය අවසාන නිෂ්පාදනවල මිල වෙනස්වීම මනින පුළුල් මිනුමක්. ආර්ථිකයේ අංශ රැසක් ආවරණය කළත් ආනයන මිල එහි සෘජුව ඇතුළත් වෙන්නේ නැහැ.

රටවල ඉතිහාසයෙන් උදාහරණ

පහත සිදුවීම් අතීතයෙන් ඉගෙනීමටයි; අද එම රටවල තත්ත්වය ලෙස නොගන්න.

1. Zimbabwe හි hyperinflation

2000 දශකයේ අවසානයේ Zimbabwe අතිශය ඉහළ inflation අත්විඳි රටක්. මුල් ලිපිය එහි ඉහළම තත්ත්වයේ මිල පැය 24කට ආසන්න කාලයකින් දෙගුණ වූ බව විස්තර කරනවා. නිශ්චිත කාලය තක්සේරු කරන ක්‍රමය අනුව වෙනස් විය හැකි නමුත් මුදලේ අගය ඉතා වේගයෙන් අහිමිවීම ප්‍රධාන පාඩමයි.

ණය සහ වියදම් පියවීමට අධික මුදල් නිර්මාණය කිරීම currency කඩා වැටීමට දායක වූ බව ලිපිය දක්වනවා. මූලික දේවල් ගන්නත් විශාල banknotes ප්‍රමාණයක් ගෙනයාමට සිදුවුණු ආකාරය එහි wheelbarrow උදාහරණයෙන් පෙන්වනවා. එම උපමාව නියමිත සංඛ්‍යා දත්තයක් ලෙස නොගන්න.

2. ජපානයේ දිගු deflation අත්දැකීම

1990 දශකයේ asset සහ real-estate bubble එක බිඳවැටීමෙන් පසු ජපානයේ ආර්ථිකය මන්දගාමී වුණා. සාමාන්‍ය මිල මට්ටමේ දිගු deflation ආරම්භ වූයේ දශකයේ පසුවයි. මුල් ලිපියේ “පසුගිය දශක දෙක” කියන වචන එය ලියූ අතීත පසුබිමට අදාළයි; අදත් එක දිගට ඒ තත්ත්වයම පවතිනවා කියන ප්‍රකාශයක් නෙවෙයි.

තවත් මිල අඩුවෙයි යන අපේක්ෂාවෙන් වියදම් කල් දැමීම දුර්වල ඉල්ලුමට දායක වන ආකාරය උදාහරණය කියනවා. මේ දිගු මන්දගාමී අත්දැකීම Lost Decade කියන නමෙන් ප්‍රසිද්ධ වුණා; සංකීර්ණ ඉතිහාසය මිල අපේක්ෂාවට පමණක් සීමා කරන්න එපා.

3. 1970 දශකයේ ඇමෙරිකානු inflation

1970 දශකයේ ඇමෙරිකාවේ ඉහළ inflation සඳහා තෙල් අර්බුදය එක් හේතුවක් වුණා. එම අර්බුද අවධියේ තෙල් මිල හතර ගුණයකින් ඉහළ යාම නිෂ්පාදන සහ සේවා පිරිවැය වැඩි කළා.

Stagflation කියන්නේ ඉහළ inflation, මන්දගාමී වර්ධනය සහ වැඩි විරැකියාව එකවර ඇති අමාරු තත්ත්වයයි. මිල පමණක් බලනවාට වඩා ඒ එකතුව වැදගත්.

මහ බැංකු inflation සහ deflation පාලනයට කරන දේ

ඇමෙරිකානු Fed වැනි මහ බැංකු ප්‍රධාන monetary policy මෙවලම්, විශේෂයෙන් පොලී අනුපාත වෙනස් කිරීම, යොදා මෙම තත්ත්වයන්ට බලපෑම් කිරීමට උත්සාහ කරනවා. ඒවා තනිවම මුළු ආර්ථිකය පාලනය කරන සරල ස්විචයක් නෙවෙයි.

Inflation පාලනයට

• 1. පොලී වැඩි කිරීම: ණය වියදම ඉහළ දමා වියදම් හා ඉල්ලුම මන්දගාමී කර inflation පීඩනය අඩු කිරීමට උත්සාහ කරනවා. මුල් ලිපිය ඉහළ inflation risk ඇති developing economy එකක් ගැන සඳහන් කළත් මෙම ක්‍රමය එවැනි රටවලට පමණක් සීමා නැහැ.
• 2. Monetary conditions තද කිරීම: රජයේ bonds විකිණීම වැනි ක්‍රමවලින් reserves සහ මුදල් තත්ත්වයන්ට බලපෑම් කර inflation අඩු කිරීමට උත්සාහ කළ හැකියි. නිශ්චිත ක්‍රියාවලිය සහ ප්‍රතිඵලය policy framework එක අනුව වෙනස්.

Deflation පාලනයට

• 1. පොලී අඩු කිරීම: ණය වියදම අඩු කර පාරිභෝගිකයන් සහ ව්‍යාපාර වැඩි වියදම් හා ආයෝජන කිරීමට දිරිගැන්වීමට උත්සාහ කරනවා.
• 2. Quantitative easing: අවශ්‍ය තත්ත්වයන්හි රජයේ bonds හෝ අදාළ securities මිලදීගෙන electronic reserves නිර්මාණය කර monetary conditions ලිහිල් කිරීමට මහ බැංකුවක් උත්සාහ කරනවා. QE කියන්නේ සරලව හැම කෙනාටම මුදල් බෙදාදීම හෝ banknotes මුද්‍රණය කිරීම නොවේ.

ඔබේ මුදල් ජීවිතයට වැදගත් ඇයි?

තමන්ගේ මුදල් කළමනාකරණය කරන හැමෝටම මේ සංකල්ප තේරුම්ගැනීම ප්‍රයෝජනවත්. හේතු තුනක් බලමු.

• 1. ඉතුරුම් සහ ආයෝජන: Inflation ඉතුරුම්වල සැබෑ අගය අඩු කළ හැකි නිසා මිල වෙනස්වීම් ඉක්මවා return ලබාගත හැකිද කියලා සලකා බලනවා. මුල් ලිපිය stocks හෝ real estate උදාහරණ ලෙස දක්වනවා; ඒවා අනිවාර්ය inflation ආරක්ෂාවක් හෝ සෑම කෙනෙකුටම නිර්දේශයක් නෙවෙයි. ඒවායේත් පාඩු අවදානම තියෙනවා.
• 2. වැටුප් සහ රැකියා: Inflation සමඟ වැටුප් ඉහළ යා හැකි වුණත් මිල තවත් වේගයෙන් වැඩි වුණොත් purchasing power අඩුවෙන්න පුළුවන්. Deflation කාලයක වැටුප් කැපීම් සහ විරැකියාව ඇති විය හැකි නමුත් ඒවා අනිවාර්ය ප්‍රතිඵල නෙවෙයි.
• 3. ණය කළමනාකරණය: ස්ථිර මුදල් අගයක ණයක සැබෑ බර inflation කාලයේ අඩු විය හැකියි; එය ගෙවීම පහසු වෙනවාද කියන එක ආදායම සහ පොලී කොන්දේසි මතත් රඳා පවතිනවා. Deflation එහි ප්‍රතිවිරුද්ධ බලපෑමක් දී සැබෑ ණය බර සහ කළමනාකරණ අපහසුව වැඩි කළ හැකියි.